Nói thêm về chỉ số octane trong xăng (*)

Hà Hiển

Trong một loạt mấy entry trước, chủ blog tôi đã định không bàn sâu về các vấn đề kỹ thuật của động cơ đốt trong (như chỉ số octane liên quan đến khả năng xảy ra hiện tượng “kích nổ”  (engine knocking) trong các động cơ sử dụng xăng là nhiên liệu) mà chỉ muốn chia sẻ với đông đảo dư luận mấy ngày qua về khả năng tạp chất lẫn trong xăng có thể gây ra cháy nổ xe do những tạp chất này có thể gây ra ăn mòn hay phá hỏng các chi tiết của hệ thống dẫn xăng, từ đó làm xăng rò rỉ và bắt cháy khi có nguồn nhiệt xuất hiện trong môi trường.

Nhưng vì thấy cư dân mạng không ít người hiểu chưa chuẩn xác về chỉ số octane, chẳng hạn như BS Hồ Hải trong một bài viết rất đáng tham khảo vừa qua cũng có một câu phát biểu dễ gây ngộ nhận rằng chỉ số octane cao làm cho xăng dễ cháy nổ –  và không chỉ có ông mà nhiều còm sĩ cũng nghĩ như thế – nên chủ blog tôi chẳng đặng đừng được mới xin có thêm vài lời như sau:

Về khía cạnh kỹ thuật hay an toàn thì câu này của BS Hồ Hải hiểu theo cách nào cũng không chuẩn xác vì những lý do sau:

(a)  Về khía cạnh an toàn chống cháy nổ (fire & explosion) thì dù xăng có chỉ số octane cao thấp thế nào, mà nếu đã rò rỉ ra bên ngoài thì khả năng bắt cháy không khác nhau là mấy, chỉ cần có mồi lửa, ma sát, tia lửa điện xuất hiện thì đều dễ cháy như nhau.

(b) Còn về khía cạnh kỹ thuật của động cơ, nếu nói quá trình “cháy nổ” (combustion process) của xăng bên trong động cơ là một trong các quá trình làm việc của động cơ gồm  Nạp – Nén – (Cháy) Nổ  – Xả   thì hoàn toàn sai khi cho rằng việc làm tăng chỉ số octane sẽ làm xăng dễ cháy nổ hơn mà phải nói ngược lại thì mới đúng. Việc người ta pha thêm các chất phụ gia là để làm tăng chỉ số octane trong xăng dùng trong các loại động cơ xăng có tỉ số nén cao nhằm giảm khả năng xăng tự bốc cháy (dễ tự đánh lửa một cách không mong muốn khi bugi chưa bật tia lửa điện) trong động cơ. Ngược lại, xăng có chỉ số octane càng thấp thì khả năng này càng cao, nhất là đối với các động cơ có tỉ số nén cao,  nghĩa là chưa cần cháy để sinh công thì đã cháy rồi (tự đánh lửa trong động cơ  trước khi bugi bật tia lửa điện) và hiện tượng này vừa làm tiêu hao nhiên liệu, làm nhiệt độ tăng cao trong động cơ, làm động cơ không phát huy hết công suất (**), lại vừa tùy theo mức độ mà gây ra các rung lắc và va đập cơ khí bên trong động cơ,  dẫn đến gẫy, nứt hay biến dạng các chi tiết dẫn động vì làm cho piston, thanh truyền chịu những tác động trái chiều (do piston còn chưa đi hết quá trình nén cần thiết thì đã bị lực đẩy xuống không mong muốn từ việc nhiên liệu tự phát cháy sớm trước thời điểm cần cháy trong động cơ). Tóm lại, nếu hiểu “cháy nổ” theo nghĩa này (***) thì  chỉ số octane tăng lên sẽ làm cho xăng khó “cháy nổ” hơn chứ  không phải làm cho nó “dễ cháy nổ hơn”.

Những điều bàn ở trên chỉ liên quan đến động cơ xăng. Còn cách thức cháy của nhiên liệu diesel (trong các xe ô tô không chạy bằng xăng mà bằng nhiên liệu diesel) thì hoàn toàn khác  và không phải là chủ đề của loạt bài này. Vì trong loạt bài này, trọng tâm chính mà chủ blog tôi muốn bàn đến là nguyên nhân gây cháy nổ xe trong thời gian qua – mà theo các thông tin chính thức cho đến nay thì (hầu như?) tất cả ô tô, xe máy bị cháy đều là các phương tiện sử dụng nhiên liệu là xăng chứ không phải diesel.

———————————————————————————————–

(*) Trong hầu hết các tài liệu chuyên ngành, cụm từ “trị số octane” để chỉ độ lớn nhỏ của chỉ số này được dùng phổ biến hơn là “chỉ số octane” là một cụm danh từ có lẽ không chỉ về cấp độ . Có lẽ dùng “trị số octane” trong những trường hợp như thế thì chuẩn xác hơn? Tuy nhiên, vì đa số cư  dân mạng sử dụng cụm từ “chỉ số octane” kể cả khi nói về sự “cao” hay “thấp” của trị số này nên người viết bài này cũng dùng theo cách ấy với mục đích chia sẻ với cộng đồng mối quan tâm thiết thực nhất hiện nay là cảnh báo về những khả năng mất an toàn cho người sử dụng ô tô – xe máy để có biện pháp phòng ngừa cháy nổ trong các điều kiện có thể trong khi các “cơ quan chức năng” chưa đưa ra bất kỳ kết luận chính thức nào về vấn đề này, hơn là đi sâu tranh cãi khộng cần thiết về những thuật ngữ kỹ thuật có tính đặc thù thuộc các chuyên ngành hẹp.

(**) Điều này giải thích tại sao nhiều người đi xe máy phát biểu khi dùng xăng A92 thì “mát máy” và xe đi “bốc” hơn là khi dùng xăng A82 có trị số octane thấp hơn –  Các số “92” hay “82” là để biểu thị trị số octane  trong xăng. Tuy nhiên điều này chỉ đúng với xe động cơ phân khối lớn và tỉ số nén cao. Đối với các xe dùng động cơ có tỉ số nén thấp thì chỉ cần dùng xăng A82 (hoặc thậm chí là A76 như có sẵn trước đây)

(***) Trong nhiều tiếng nước ngoài, những phản ứng hay quá trình tạo nhiệt có bản chất khác nhau được diễn đạt bằng các danh từ khác nhau, ví dụ tiếng Anh dùng “combustion” (để chỉ quá trình đốt cháy nhiên liệu trong động cơ) để phân biệt với “fire” (sự cháy trong môi trường bên ngoài) trong khi tiếng Việt đều sử dụng từ “cháy” cho cả hai hiện tượng này.  Cũng như thế, từ “nổ” trong tiếng Việt cũng đều sử dụng để chỉ cả hai trường hợp “nổ”  bóng điện (do điện áp tăng đột ngột) và nổ của lựu đạn, bình ga…, trong khi tiếng Anh sử dụng “implosion” để chỉ hiện tượng thứ nhất (nổ bên trong không tạo các sóng xung lực ra bên ngoài) và “explosion” để chỉ sự nổ tạo ra các sóng xung lực (sức ép) ra môi trường chung quanh. Cũng như cụm từ “kích nổ” mà chúng ta thường dùng như một thuật ngữ kỹ thuật để chỉ một hiện tượng có thể xảy ra trong quá trình hoạt động của động cơ xăng thì tiếng Anh gọi là “knocking” chứ không phải là “explosion-making”.  Chúng ta không có những danh từ riêng biệt để chỉ các hiện tượng này mà đều gọi chung là “cháy” hay “nổ”. Vì thế khi chúng ta nói “cháy, nổ” cho các trường hợp khác nhau như đề cập ở trên thì cần lưu ý rằng các đặc tính vật lý/ hóa học của chúng là khác nhau.  

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: