“Đảng trở thành dân tộc” – Marx nói sai hay dịch sai lời Marx?

 

Hà Hiển

Cái tít “Đảng tự mình ngày càng xứng đáng trở thành dân tộc” trong một bài viết của nhà báo Nhị Lê đang bị cộng đồng mạng “ném đá” và chê là “tối nghĩa”.

Trước ý kiến trên của dư luận, trong một bài trả lời phỏng vấn của trang VTC, ông Nhị Lê đã giải thích rằng tít bài mà ông đặt xuất phát từ một câu trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” đã được NXB Sự Thật dịch sang tiếng Việt là “Giai cấp vô sản mỗi nước trước hết phải giành lấy chính quyền, phải tự vươn lên thành giai cấp dân tộc, phải tự mình trở thành dân tộc”..

Trong một bài viết phản biện lại nhà báo Nhị Lê, tác giả Nguyên Tống đã tìm ra trong Bản Tuyên ngôn Cộng sản bằng tiếng Anh của cụ Marx đoạn mà ông Nhị Lê nói là có câu “đảng phải trở thành dân tộc” như sau:

“Since the proletariat must first of all acquire political supremacy, must rise to be the leading class of the nation, must constitute itself the nation, it is so far, itself national, though not in the bourgeois sense of the word”

Và ông (bà) Nguyên Tống đã dịch lại đoạn trên như sau:

“Vì giai cấp vô sản trước hết phải có được uy quyền về chính trị (chứ không phải “giành được chính quyền”), phải tự vươn lên thành giai cấp dẫn dắt dân tộc, phải tự mình mang tầm vóc dân tộc, cũng có nghĩa là tự nó phải mang tính dân tộc, tuy không phải theo cái nghĩa như giai cấp tư sản hiểu từ này”

Trong đoạn dịch trên bác Tống dịch hơi xa ý để “bay bướm hóa” lời cụ Marx một chút cho nó đỡ khô khan chăng khi bác dịch đoạn câu “(it) must constitute itself the nation” là “(đảng) phải tự mình mang tầm vóc dân tộc”.

Tui tra các loại từ điển thì động từ “constitute” không có nghĩa nào là “mang tầm vóc” của ai hay của cái gì cả.

Ví dụ theo từ điển giải nghĩa Cambridge của Anh thì động từ “constitute” có 2 nghĩa chính sau đây:

1) BE CONSIDERED AS : to be or be considered as something: (là cái gì đó, hoặc được coi là cái gì đó)

hoặc

2) FORM PART OF: to form or make something, to be the parts that form something: (hình thành nên cái gì, tạo nên cái gì, là bộ phận/ thành phần tạo nên cái gì đó)

Như vậy có thể hiểu là sách của cụ Mác được NXB Sự Thật dịch sang tiếng Việt mà bác Nhị Lê trích dẫn đã chọn nghĩa thứ 1 (to be or to be considered as…) để dịch câu “must constitute itself the nation” thành “(đảng) phải tự mình trở thành dân tộc”.

Còn nếu chọn nghĩa thứ 2 trong từ điển ở trên để dịch thì câu tiếng Việt tương ứng sẽ là: “(đảng) phải tự mình hóa thân là bộ phận của dân tôc”/ hoặc “(đảng) phải tự coi mình là bộ phận của dân tộc”/ hoặc “(đảng) phải tự mình (tự coi mình) là thành phần của dân tộc”.

Cách dịch thứ nhất (đảng phải trở thành dân tộc) nhiều người chê là tối nghĩa nhưng hoàn toàn chuẩn về ngữ pháp và cũng sát ý thứ 1. Cách dịch thứ 2 chắc chắn cũng rất chuẩn về ngữ pháp, sát ý 2, còn ngữ nghĩa thì chắc dễ được nhiều người chấp nhận hơn.

Thế thì các bạn chọn cách dịch thứ nhất hay thứ hai, hay là cách dịch văn chương bay bướm như của bác Nguyên Tống?

Riêng tui thì tui… chẳng chọn cách dịch nào cả. Đơn giản là… ngoài cụ Marx ra thì không ai có thể biết được ý của cụ ấy thế nào để mà dịch cho nó đúng.

Giả sử nếu cụ Marx sống lại và nói thẳng bằng… tiếng Việt rằng tao bảo “đảng phải trở thành dân tộc” đấy. Thế thì ai không thích câu ấy của cụ thì đi mà cãi nhau với cụ, sao lại cãi nhau với ông Nhị Lê? 

“Dịch đúng” các câu của cụ Marx sang tiếng Việt không phải là dịch sao cho đúng ngữ nghĩa mà người đọc hay người dịch mong muốn hoặc tự mình cho thế là hay. “Dịch đúng” ở đây đơn giản là phải dịch… đúng ý cụ. Nếu câu của cụ dở thì cũng không được dịch để làm nó hay hơn theo quan điểm của người dịch hoặc ngược lại. Muốn biết cách 1 hay cách 2 đúng hay cách 3 của bác Tống mới đúng thì tốt nhất là… xuống âm ti mà hỏi cụ vì cụ đã xuống đó cách đây hơn 100 năm rồi.

Chỉ có điều là từ đó chúng ta có thể hiểu được vì sao tác giả Nguyên Tống lại đặt ra vấn đề rằng “không khéo đảng ta đang đi theo con đường của… (các) ông phiên dịch chứ không phải con đường của ông Mác hay ông Lê nin?”

Chẳng phải riêng “đảng ta” mà các “đảng bạn” trên thế giới cũng thế. Có lúc bố nào cũng nhận mình theo cụ Mác cụ Lê mà đánh nhau cãi nhau cứ loạn xạ cả lên. Không khéo cũng là do các cụ ấy viết cái gì cũng có nhiều cách hiểu tù mù khác nhau mà “các ông phiên dịch” thì lại chẳng bao giờ hiểu đúng ý các cụ nên cứ đành phải… dịch đại ?

 

One Response to “Đảng trở thành dân tộc” – Marx nói sai hay dịch sai lời Marx?

  1. Nguyễn Phú Thịnh says:

    Mark chỉ nói “giai cấp vô sản”, chứ chưa bao giờ nói là “đảng”, nhất là “đảng ta”.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: