Về thuật ngữ hóa học liên quan đến chất được nêu trong nước mắm vừa qua

 

Hà Ánh Charlie Dương
(Tác giả gửi Blog Hahien)

033pse2

Vừa qua, được biết Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng đã công bố phần lớn sản phẩm “nước mắm truyền thống” có hàm lượng arsen (thạch tín) cao gây hoang mang cho người tiêu dùng. Các báo chí sau đó đã sử dụng tên của chất này không nhất quán, cụ thể: có tờ viết là “arsen”, có tờ viết là “asen”.

Để giúp bà con hiểu rõ thêm về vấn đề này, tôi xin giới thiệu một tài liệu hiện hành có tính tính pháp lý dùng làm chuẩn mực cho việc sử dụng tên gọi các nguyên tố hóa học. Đó là “Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 5530:2010 – Thuật ngữ hóa học, Danh pháp các nguyên tố và hợp chất hóa học”.

 Theo khoản 3.2 của Tiêu chuẩn này, trong các nguyên tố hóa học hiện nay có một nhóm nguyên tố đã có tên Việt hoặc Hán-Việt được sử dụng rộng rãi vẫn được giữ nguyên như: bạc (Ag), vàng (Au), nhôm (Al), đồng (Cu), sắt (Fe), thủy ngân (Hg), chì (Pb), thiếc (Sn), lưu huỳnh (S), kẽm (Zn). Các nguyên tố còn lại sử dụng tên Latin quy định tại Bảng 1 của Tiêu chuẩn.

Tra cứu Bảng 1 nói trên, tên gọi của chất hóa học được Hội TC & BVNTD cũng như các báo đề cập vừa qua theo tôi là tên nguyên tố hóa học “arsenic” ký hiệu là “As”. Như vậy nguyên tố này không thuộc nhóm các nguyên tố đã có tên tiếng Việt hoặc Hán-Việt quy định tại Tiêu chuẩn. Cũng đối chiếu với Bảng này, các chữ “arsen” hay “asen” mà Hội này và báo chí sử dụng vừa qua đã viết thiếu chính xác, không đầy đủ. Đặc biệt, tôi không thấy cụm ký tự “(thạch tín)” nào đứng sau thuật ngữ “arsenic” trong Tiêu chuẩn Quốc gia này cả.

Tôi không dám kết luận cách sử dụng thuật ngữ và giải thích thuật ngữ của Hội TC & BVNTD và các báo đã trích dẫn theo là “mập mờ” vì có thể nó xuất phát từ một nguồn khác mà tôi không đủ kiến thức và thông tin để kiểm chứng.

H.A.C.D

Lời bình của Blog Hahien:

Gọi Arsen, Asen hay Arsenic mới chính xác, bạn đọc có thể trao đổi thêm với tác giả nếu cần thiết. Còn nếu không lấy các các loại văn bản của nhà nước làm chuẩn mà chỉ lấy các kiến thức khoa học làm chuẩn thì nói một sản phẩm nào đó chứa một nguyên tố nào đó là cách diễn đạt không chính xác. Bất kỳ nguyên tố nào cũng không tồn tại độc lập mà luôn dưới dạng một đơn chất – còn gọi là dạng thù hình của nó trước khi các đơn chất này lại tham gia vào thành phần của một hợp chất nào đó. Như vậy, nếu nói Arsen, Asen hay Asenic có trong nước mắm đều là không chính xác mà phải nói dạng đơn chất nào của nó có trong nước mắm.

“Dạng thù hình” của arsen còn thể hiện ở các “trạng thái ô xy hóa” của nó. Theo Từ điển Bách khoa thì các trạng thái ôxi hóa phổ biến nhất của Arsen (hoặc Arsenic như tác giả cho như thế mới đúng) là -3 (asenua: thông thường trong các hợp chất liên kim loại tương tự như hợp kim), +3 (asenat (III) hay asenit và phần lớn các hợp chất asen hữu cơ), +5 (asenat (V): phần lớn các hợp chất vô cơ chứa ôxy của asen ổn định).

Cũng theo Từ điển Bách khoa, ngoài các dạng như nói trên, asen cũng tồn tại trong nhiều dạng hữu cơ trong môi trường. Ví dụ như hợp chất hữu cơ asenobetain tìm thấy trong một số hải sản như cá và tảo, cũng như trong nấm ăn với hàm lượng lớn…

Vì thế, có lẽ nói “Arsen trong nước mắm” như đã xác định trong thực tế hiện nay là cách gọi tắt để chỉ một dạng thù hình hữu cơ nào đó của arsen có trong nước mắm. Nếu nói gọn lại thì gọi là “Arsen dạng hữu cơ có trong nước mắm”, hoặc gọn nữa là “Arsen hữu cơ có trong nước mắm” như báo chí đang dùng là có thể chấp nhận được.

Tui không có điều kiện tra cứu tất cả các văn bản của của Tổng cục TCĐL hay Tiêu chuẩn Quốc gia, nhất là các văn bản quy phạm riêng về vệ sinh an toàn thực phẩm để bình luận, nhưng nếu trong các văn bản ấy còn thiếu thuật ngữ về các dạng thù hình của các nguyên tố hóa học có trong các hợp chất khác nhau, nhất là trong các sản phẩm hàng hóa đang tồn tại như trong trường hợp này thì nên bổ sung.

Văn bản nhà nước còn thiếu sót là chuyện bình thường. Và bổ sung cho nó chính xác để nó đúng là chuẩn mực thực sự, hơn là coi sự thiếu chính xác hay chưa đầy đủ của nó (nếu có) làm chuẩn, cũng là việc nên làm.

Advertisements

5 Responses to Về thuật ngữ hóa học liên quan đến chất được nêu trong nước mắm vừa qua

  1. Năm Gia Định says:

    Vấn đề chúng em muốn biết là cách viết Arsen (thạch tín) tức là Arsen=Thạch tín thì căn cứ vào đâu? Bà con kinh sợ là kinh sợ hai chữ “Thạch tín ” này? Mong các bác giải thích dùm!

    • hahien says:

      Dạ, việc gọi “Arsen trong nước mắm” =Thạch tín thì ông Tuấn, bộ trưởng TTTT đã lên án là cách dùng của “truyền thông bất lương” rồi. Cách dùng này là căn cứ vào các “hợp đồng truyền thông” bẩn bác ạ, không đáng phải bàn nữa

  2. Bố Ti Ngố says:

    Bình luận này lạc đề với nội dung bài viết của bác Dương, nhưng liên quan đến chuyện nước mắm và thuật ngữ.

    Đã có người đề xuất không gọi “nước mắm công nghiệp” – nước mắm pha chế từ một số chất (có thể có nước mắm) với hương liệu phụ gia , là cách gọi để phân biệt với “nước mắm truyền thống” chỉ làm từ cá và muối. Bởi vì nước mắm làm từ cá và muối cũng có thể được sản xuất theo quy mô công nghiệp. Lão tán thành đề xuất này.

    Nên định danh lại nước mắm và đưa vào tiêu chuẩn. Cái gọi là “nước mắm công nghiệp” có thể nên được định danh cho đúng là “nước chấm pha chế”, còn nước mắm là tên gọi chỉ dùng cho loại sản phẩm được làm từ cá và muối, kể cả quy mô sx là thủ công và sx công nghiệp.

    Từ đó cần bổ sung nội dung này vào quy định ghi nhãn hàng hóa vào Nghị định hiện hànhcủa Chính phủ về ghi nhãn hàng hóa, và quy định về quản lý quảng cáo sản phẩm.

    Đó cũng là việc bảo vệ người tiêu dùng theo nguyên tắc tên gọi của hàng hóa phải đúng với bản chất của hàng hóa. Một kẻ ngoại đạo nêu ý kiến, các chuyên gia tiêu chuẩn, chuyên gia thực phẩm và các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nghĩ sao ?

  3. Ánh Dương says:

    Nguồn gốc 2 chữ “Thạch tín” chắc là ở trong “Hợp đồng truyền thông”?

    • hahien says:

      Cũng theo từ điển Bách Khoa thì:

      “…Một tên Hán Việt Asen đó là thạch tín (石信), hay còn gọi là nhân ngôn, do chữ tín 信 bao gồm bộ nhân đứng 亻 ghép với chữ ngôn 言. Tuy nhiên, chữ thạch tín thường được dùng để chỉ khoáng vật có thành phần chủ yếu là asen trioxit (As2O3)…” (các chỉ số hóa trị trong công thức hóa học này lẽ ra cần phải viết bằng chữ số nhỏ hơn và đặt ở dưới các ký hiệu nguyên tố nhưng tui không biết xử lý thế nào trên môi trường wordpress để thể hiện)

      Như vậy, chữ “thạch tín” theo cách hiểu phổ biến là một trạng thái ô xy hóa dạng vô cơ của a(r)sen và “trạng thái” này không có trong thành phần nước mắm.

      Vì thế, nói trong nước mắm có thạch tín còn sai hơn nhiều so với nói trong nước mắm có arsen.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: