Tản mạn về “Hộ khẩu”

 

>> Loanh quanh cái sổ hộ khẩu

 

HH – Nhân chủ đề “hộ khẩu” lại đang nóng lên trên các diễn đàn và mạng thông tin, Blog Hahien xin đăng lại cái chuyện phiếm này (đã đăng trên blog này cách đây đã lâu).   🙂

 

Hà Hiển

Mấy hôm nay có chút việc liên quan đến hộ khẩu, lại phải gõ cửa nhà bác Google để tìm thông tin.

Hơn 2 triệu kết quả chứa cụm từ “hộ khẩu” do bác Google cung cấp chứa đựng những vấn đề rất đa dạng chung quanh cái chuyện “hộ khẩu”, ví dụ: – Học sinh tốt nghiệp một nơi, hộ khẩu một nơi, hưởng ưu tiên ở đâu? – Kiểm tra hộ khẩu lúc nửa đêm – có đúng không? – Mất sổ hộ khẩu, cấp lại thế nào? – Giá điện cao, tách hộ khẩu để xin thêm định mức có được không? – Nghe nói bây giờ vẫn còn gần 400 văn bản “ăn theo” hộ khẩu? – Ai có nhu cầu làm hộ khẩu thì liên hệ…., đảm bảo nhanh gọn, giá cả phải chăng (lời rao trên một website có tên là “Trung tâm mua bán rao vặt nổi tiếng nhất VN”) v.v… và v.v… Và thông tin có tính thời sự nhất là 14.000 đồng bào Mường sẽ có hộ khẩu Hà Nội (do 4 xã thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình sáp nhập vào Hà Nội)…

Mình không có ý đi vào phân tích, đánh giá những thông tin trên mà chỉ muốn lưu ý tất cả các bạn rằng hộ khẩu vẫn còn là vấn đề có ý nghĩa rất quan trọng ở nước ta.

Nhưng có một câu hỏi của một bạn có nickname là “Thỏ” mà mình thấy rất thú vị là: “Mình muốn dịch “sổ hộ khẩu” sang tiếng Anh nhưng tra từ điển không thấy, có bạn nào giúp mình không?”

Để giúp bạn THỎ dịch sang tiếng Anh, có lẽ trước hết chúng ta phải phân tích ngữ nghĩa tiếng Việt của cụm từ này cho thấu đáo đã. Cho đến nay, chắc chẳng có người Việt Nam nào lại không biết sổ hộ khẩu nói một cách môm na là cuốn sổ đăng ký với nhà nước về số người sống chung trong một hộ. Như vậy, chữ “hộ” tạm thời được hiểu là một đơn vị dân cư gồm những người (thường là trong cùng một gia đình) cùng sống chung lâu dài (hoặc được đăng ký) ở cùng một địa chỉ cư trú. Chà, toàn từ Hán-Việt phức tạp. Nhưng tạm thời chữ “hộ” đã được “giải quyết” xong. Còn thế nào là “khẩu”. Chữ này chắc chắn cũng xuất phát từ gốc Hán đây. Theo kiến thức nông cạn của người viết bài này thì từ “khẩu” theo nghĩa Hán-Việt cũng có những nghĩa khác nhau, ví dụ:

1) – Cửa khẩu: là cụm từ để chỉ cửa ngõ thông thương trên biên giới giữa 2 nước. Chẳng hạn, báo chí gần đây có đăng tin: “Buôn lậu đang hoành hành tại cửa khẩu Lao Bảo”, doanh nghiệp bị móc túi ở cửa  khẩu … Các từ “xuất khẩu”, “nhập khẩu” cũng thuộc phạm trù này (mua bán hàng hóa qua biên giới).

2) – “Khẩu” đi liền với một từ khác để chỉ một công cụ chiến đấu có hình thù dài dài có thể bắn ra lửa hoặc thậm chí là cả… nước. Ví dụ: khẩu pháo, khẩu đại liên, khẩu AK, khẩu súng nói chung (gồm cả súng phun nước)…

3) “Khẩu” để chỉ cái… mồm hoặc những gì liên quan đến cái mồm: Chẳng hạn như nếu người nào nói năng “ác mồm”, “ác miệng”, người ta cũng có thể gọi người đó là “ác khẩu”. Trong thanh nhạc thì có cụm từ “khẩu hình” để chỉ độ “đẹp” và “chuẩn” của giọng lúc “nhả chữ” khi hát. “Khẩu vị” để chỉ cái “gu” riêng của mỗi người trong ăn uống. “Khẩu dâm” để chỉ những người hay nói những điều tục tĩu về chuyện trai gái… Tóm lại, “khẩu” ở đây là để chỉ hoạt động của cái mồm (nói, hát, ăn uống…)

Vậy thì từ “khẩu” trong “sổ hộ khẩu” thuộc phạm trù nào trong 3 phạm trù đề cập ở trên?

Như giải thích ở phần đầu, vì “khẩu” trong “hộ khẩu” là để chỉ người nên nó dứt khoát không thuộc phạm trù 1 là cửa khẩu.

Phạm trù 2 (khẩu súng, khẩu pháo) cũng có thể dùng để ám chỉ người với nghĩa… bóng. Chẳng hạn nếu một anh cảnh sát khu vực một hôm đến nhà bạn và hỏi “Nhà bác có mấy khẩu?”, giả sử bạn sống chung với vợ bạn, hai đứa con bạn gồm một trai, một gái và ông nội của các cháu, thì với “phạm trù” này bạn sẽ trả lời: “Nhà tôi có ba khẩu”, hoặc có thể rõ hơn là: “một khẩu thần công, một khẩu AK và một khẩu súng lục…”. Nói đùa thế thôi chứ những người nghĩ ra “sổ hộ khẩu” không có ý định miễn trừ cho phụ nữ và các bé gái khỏi việc đăng ký hộ khẩu và văn bản giấy tờ của Nhà nước cũng không dùng nghĩa bóng. Vì vậy phạm trù này cũng không liên quan đến chữ “khẩu” trong “hộ khẩu”.

Vậy thì chắc chắn chỉ còn “cái mồm”, dù là mồm ăn hay mồm nói, mới là nghĩa đích thực, nghĩa “đen kìn kịt” của chữ “khẩu” trong các cụm từ “hộ khẩu” hay “sổ hộ khẩu”. Như vậy câu hỏi của anh cảnh sát khu vực: “nhà bác có mấy khẩu?” nếu được viết lại vì mục đích trong sáng của tiếng Việt sẽ là: “Nhà bác có mấy cái mồm?” Cũng theo cách như vậy thì “quản lý nhân khẩu” có nghĩa là “quản lý cái mồm người”. Và “sổ hộ khẩu” có nghĩa là cái sổ đăng ký số mồm trong một hộ. Đến đây, thì mình tạm dịch hộ bạn THỎ cụm từ “SỔ HỘ KHẨU” sang tiếng Anh (word by word) là: PEOPLE’S MOUTHS REGISTRY BOOK”. Nhưng điều băn khoăn của mình là tại sao người ta lại chọn cái mồm (khẩu) để đại diện cho con người nhỉ. Chẳng hạn ngoài cái mồm, người ta còn có trái tim hay bộ óc. Tại sao lại là “sổ hộ khẩu” chứ không phải là “sổ hộ tâm” (tim) hay là “sổ hộ trí” (trí óc) nhỉ. Có lẽ cái chữ “khẩu” được dùng để chỉ NGƯỜI trong trường hợp này phản ánh một quan niệm có tính đặc trưng từ xưa đến nay của Trung Quốc về con người chăng? Và điều này chắc cũng ảnh hưởng đến chúng ta?

Advertisements

3 Responses to Tản mạn về “Hộ khẩu”

  1. Năm Gia Định says:

    Mình thấy chữ “hộ” cần giải quyết thêm chứ chưa xong được! Chữ “hộ” đi sau một chữ khác cũng chỉ ra một cái miệng khác của riêngphái nữ nên họ không bị thiệt thòi đâu! Trường hợp anh CSKV đến kiểm tra hộ khẩu như trong bài viết trên, gia đình có thể trả lời rằng nhà tôi có 2 hộ và 3 khẩu. Việc đặt tên sổ như vậy hoàn toàn chính xác và khoa học.

  2. Bố Ti Ngố says:

    Trong trường hợp này thì có phần chắc chắn ” KHẨU” có nghĩa là cái MỒM rồi. Cái mồm có hai chức năng chính là ĂN và NÓI. Ngày trước nhà nước quản lý cái sự ĂN thì đi kèm sổ hộ khẩu là sổ gạo, cho nên có ai mặt mũi nhăn nhó sầu não thì ví như là mất sổ gạo. Bây giờ không quản cái sự ĂN nữa, mặc cho người ta muốn ăn hay không muốn ăn cái gì tùy ý, thì cái sổ hộ khẩu không còn liên quan đến cái dạ dầy..

    Chắc là chưa bỏ sổ hộ khẩu vì còn muốn quản cái sự NÓI chăng ?

  3. Bố Ti Ngố says:

    Quản được cái sự ĂN thì quản được cái sự NÓI. Nghĩ đến chỗ này chợt nhớ đến nhà báo Như Phong.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: